Ana Sayfa / Mikro İktisat / Tam Rekabet| Monopol| Monopolcü Rekabet| Oligopol Piyasaları ve Tarama Soruları

Tam Rekabet| Monopol| Monopolcü Rekabet| Oligopol Piyasaları ve Tarama Soruları

Piyasaları rekabet esasına göre sınıflandırdığımızda rekabetin en fazla olduğu piyasa türü Tam Rekabet Piyasaları iken, tek bir firmanın olduğu piyasa türün monopol(Tekel) olarak adlandırılır. Bunun yanında satıcılar yönünden az sayıda satıcının faaliyet gösterdiği piyasa türü ise Oligopol Piyasası olarak adlandırılır. Firma sayısından bağımsız olarak üretilen malın niteliğinin farklı olması durumun Tekelci(Monopol) Rekabet Piyasaları başlığı altında incelenmiştir. Konu anlatımının ardından tarama soruları ve cevapları eklenmiştir.

Tam Rekabet Piyasası

Varsayımları;

  • Piyasada çok sayıda alıcı ve satıcı vardır. (Atomize)
  • Üretilen mal homojendir. (Ürünler birbirinin aynıdır)
  • Piyasaya giriş-çıkış serbesttir.
  • Piyasada tam bilgi vardır.
  • Üretim faktör akışkanlığı tamdır.
  • Firmalar fiyat kabullenicidir.
  • Reklam söz konusu değildir.

Rekabetçi Piyasada Firmanın Talep ve Hasıla Eğrileri

TR= P.Q

Ortalama Hasıla (Gelir)= AR ⇒ Bir firmanın ürettiği parça başına elde ettiği geliridir. AR=TR/Q

Marjinal Gelir (MR)= üretim miktarının bir birim arttırılmasıyla TR’de meydana gelen değişimi ifade eder.

MR= ΔTR/ΔQ → MR=dTR/dQ İlk denklemede delta işareti değişimi yani TR’deki ve Q’daki değişimi sembolize etmektedir. İkinci denklemde “d” işareti ise türev anlamına gelmektedir ve bu iki denklem birbirine eşittir.

Tam rekabet Talep ve Toplam Hasılat
Tam rekabet Talep ve Toplam Hasılat

Tam Rekabette Kısa Dönem Firma Dengesi

Tam Rekabette Kısa Dönem Firma Dengesi
Tam Rekabette Kısa Dönem Firma Dengesi
  1. TR-TC Yaklaşımı
  • TR=TC ⇒ Başa baş noktasıdır.
  • TC>TR ⇒ Zarar
  • TR> TC ⇒ Ekonomik Kar

2. MR-MC Yaklaşımı

Rekabetçi kısa dönem dengesi marjinal gelirin marjinal maliyete eşit olduğu üretim düzeyinde sağlanır. MR=MC Rekabetçi firma için kar max. koşulu marjinal gelirin MC’ye eşit olması ve MC eğrisinin pozitif eğimli olmasıyla söz konusu olur.

Karını max. etmek isteyen rekabetçi firma MR MC’de büyük olduğu sürece fazladan ürettiği her birimde Marjinal kar pozitid olacaktır. firma marjinal gelir marjinal maliyet eşitliği sağlanana kadar üretimi arttırmaya devam edecektir. P=MC

Tam Rekabette Kısa Dönem Kar Durumları
Tam Rekabette Kısa Dönem Grafikleri
Normal karın olduğu durumda firma açık maliyetlerini karşılamış ve üzerine örtük maliyetleri kadar para kazanmış demektir.

Rekabetçi Firmanın Kısa Dönem Arz Eğrisi

Kısa Dönem Arz Eğrisi
Kısa Dönem Arz Eğrisi

Rekabetçi firma için P=AVCmin olduğu durumdaki üretim düzeyi firmanın faaliyet karının “sıfır” olduğu kapanma noktasını ifade eder. Bu üretim düzeyinde firma değişken maliyetini karşılarken sabit maliyeti kadar zarar eder. Bu durumda malın fiyatının artması, kar max gereği P=MC koşulunu sağlayan firma MC eğrisi üzerinde karını max edecek yeni noktalara gelir. buna göre rekabetçi firma için MC eğrisnin ortalama değişken maliyet eğrisi üzerinde kalan kısmı firmanın kısa dönem arz eğrisini ifade eder.

Tam Rekabet Piyasasında Uzun Dönem Dengesi

Tam Rekabet Uzun Dönem Denge
Tam Rekabet Uzun Dönem Denge

Tam rekabet piyasasında her firma uzun dönemde normal kar elde etmektedir. Bunun nedeni piyasaya giriş çıkışların serbest olmasıdır. tam rekabet piyasasında uzun dönem dengede firmaların min. maliyetler en yüksek çıktıları üretir. Bu üretimde etkinliğin sağlandığını gösterir. Tam rekabet piyasasında uzun dönemde normal karın varlığı yani P=MC koşulu tüketici ve üretici rantlarının öx. değerde olmasını beraberinde getirir.

Uzun Dönem Endüstri Arz Eğrisi

Uzun Dönem Endüstri Arz Eğrileri
Uzun Dönem Endüstri Arz Eğrileri
  1. Artan Maliyetli Endüstri Arz Eğrisi: Rekabetçi piyasada uzun dönemde piyasaya yeni firmaların girmesiyle birlikte firmaların kullandığı girdi fiyatlarının arttığı durum da endüstri arz eğrisi pozitif eğimli olur.
  2. Azalan Maliyetli Endüstri: Rekabetçi piyasada uzun dönemde piyasaya yeni firmaların girmesiyle girdi maliyetlerinin azaldığı durumda endüstri arz eğrisi negatif eğimli olur.
  3. Sabit Maliyetli Endüstri: Rekabetçi Piyasada uzun dönemde piyasaya yeni firmaların girmesiyle kullanılan girdi maliyetlerinin değişmediği durumda endüstri arz eğrisi yatay eksene paralel bir doğru şeklinde olur.

Monopol Piyasası

Varsayımları;

  • Tek satıcı çok sayıda alıcı vardır.
  • üretilen malların yakın ikamesi yoktur.
  • Piyasaya giriş engellidir.
  • Piyasada eksik bilgi vardır.
  • Piyasada reklam söz konusu değildir.
  • Monopol firma fiyat belirleyicidir.
    Monopol Talep ve TR
    Monopol Talep ve TR

Monopol firmanın MR’si her zaman talep eğrisinin altında yer alır. Bunun nedeni monopol firmanın malına olan talep eğrisinin negatif eğimli olmalıdır.

Monopol firma her zamana talep eğrisi üzerinde esnekliği 1’den büyük olduğu bölgede üretim gerçekleştirir. Esnekliğin 1’den küçük olduğu aralıkta marjinal hasılatın negatif değer olması nedeniyle monopol firma bu aralıkta üretim yapmaz.

Toplam hasılatın max olduğu durumda monopol firmanın üretim yapma koşulu MC’nin “0” olması ile gerçekleşir.

 

 

 

Monopol TR-RC ve MR-MC Yaklaşımı
Monopol TR-RC ve MR-MC Yaklaşımı

 

Monopol Kar Zarar Grafik
Monopol Kar Zarar Grafik

Monopol Gücü (Lerner Endeksi)

Monopol Gücü (Lerner Endeksi)
Monopol Gücü (Lerner Endeksi)

Monopol firmanın satış fiyatını marjinal maliyetinin üzerinde belirleme gücüne “Monopol Gücü” denir. Monopol firma için kar max. üretim düzeyinde fiyat marjinal maliyetten her zaman büyüktür. Fiyat MC’den uzaklaştıkça firmanın monopol gücü artar. Monopol gücü “0” ile “1” arasında değer alır. Buna göre; 1’e yaklaştıkça monopol gücü artarken 0’a yaklaştıkça monopol gücü azalır.

Monopol gücü ile talep esnekliği arasında ters yönlü ilişki söz konusudur. Buna göre; esneklik değeri arttıkça monopol gücü azalacaktır.

Monopol Firmanın Uzun Dönem Dengesi

Monopol firmanın Uzun Dönem Dengesi
Monopol firmanın Uzun Dönem Dengesi

Monopol firma uzun dönemde her zaman ekonomik kar elde eder. bunun nedeni; piyasaya girişin engelli olmasıdır.

Monopol firma uzun dönem dengesinde ortalama maliyetin azaldığı bölgede tam rekabete göre daha yüksek maliyetle üretim gerçekleştirip daha yüksek fiyattan mal satmaktadır. Monopol üretimde etkin çalışmamakta ve kaynak israfına sebep olmaktadır. Uzun dönem dengede monopol firmanın P=MC koşulunda çalışmaması piyasada dara kaybına sebep olmaktadır.

 

 

 

Monopolde Arz Eğrisinin Olmaması

Rekabetçi piyasada fiyatın MR’ye eşit olması sebebiyle kar max. koşulunda yani MR=MC sağlandığı durumda firmanın üretim düzeyi MC veri iken fiyata göre belirlenir. Monopol firma için fiyat MR’ye eşit değildir. ve MR’yi belirleyen fiyat ve talep esnekliği gibi iki unsur söz konusudur. Dolayısıyla monopolde denge üretim düzeyini belirleyen fiyat talep esnekliği ve MC’dir. MC’nin veri olduğu durumda fiyat ve talep esnekliğine bağlı olarak üretim düzeyi belirlenir. Bu durumda monopolün aynı fiyattan farklı miktarlarda üretim yapmasına yada farklı fiyatlardan aynı miktarda üretim yapmasına imkan verir. bu durumda monopol için fiyat ve üretim miktarı arasında fonksiyonel bir ilişki söz konusu değildir ve arz eğrisi çizilemez.

Monopolde Fiyat Farklılaştırması

Monopol firma tüketici rantını ele geçirmek için ve karlılığını arttırmak için ürettiği malı farklı fiyatlardan satabilir. Buna fiyat farklılaştırması denir.

a. 1. Dereceden Fiyat Farklılaştırması- Birimler Arası F.F: Monopol firmanın ürettiği malın her birimini tüketicinin ödemeye razı olduğu en yüksek fiyattan sattığı farklılaştırma türüdür.

  • Tüketici rantı “0” olur.
  • Üretici rantı max. olur.
  • Dara kaybı “0” olur.
  • Monopol P=MC koşulunda üretim yapar. Tam rekabet gibi.

b. 2. Derece Fiyat Farklılaştırması: Monopol firmanın sattığı malın belli bir miktarını farklı fiyat belli bir miktarını ise daha düşük fiyat uyguladığı farklılaştırma türüdür. Burada temel amaç tüketiciyi tüketime teşvik etmektir. İkinci derece fiyat farklılaştımasının olabilmesi için piyasada “arbitrajın” olmaması gerekir.

c. 3. Derece F.F- Alıcılar Arası: yaş cinsiyet gelir grubu gibi ayrımlara giderek aynı malı alıcılara farklı fiyattan satma durumdur.

Fiyat farklılaştırılmasının yapılabilmesi için gerekli koşullar;

  • Piyasalar bölünmüş olmalı ve piyasalar arasında geçiş olmamalı.
  • alt piyasalarda farklı talep esneklikleri söz konusu olmalı.
  • Firmanın fazladan bir MC’si olmamalı

Monopolün Düzenlenmesi

Monopol firmanın yol açtığı etkinsizliği azaltmak ya da tamamen kaldırmak için uygulanan politikalara monopolün düzenlenmesi denir. Monopolün düzenlenmesinde 4 farklı yöntem söz konusudur.

  1. Tavan fiyat : MC fiyatlaması ve AC fiyatlaması
  2. Subvansiyon Uygulanması
  3. Vergi uygulaması
  4. Monopol Hakkının Satılması

Monopolcü Rekabet

Varsayımlar;

  • Piyasada ürün farklılaştırılması söz konusudur.
  • Yakın ikame farklılaştırılmış ürünler satılır.
  • Firmalar fiyat belirleyicidir.
  • Piyasada reklam söz konusudur.

Monopolcü rekabet modelinde ürün grubunda yer alan tüm firmaların talep ve maliyet eğrilerinin aynı olduğu varsayılır. Buna “aynılık” varsayımı denir. Bu varsayımın geçerli olduğu durumda firmaların aynı fiyattan mal satmaları halinde piyasayı eşit olarak paylaşacakları varsayılır. Aynılık varsayımı geçerli olduğu durumda firma için oransal talep eğrisi söz konusu olur.

Monopolcü Rekabet Piyasası Kısa Dönem Firma Dengesi

Monopolcü Rekabet Kısa Dönem Firma Dengesi
Monopolcü Rekabet Kısa Dönem Firma Dengesi

Monopolcü rekabet piyasası kısa dönemde firma ekonomik kar elde edebileceği gibi normal kar ya da zararda edebilir.

Monopolcü Rekabet Uzun Dönem Firma Dengesi

Monopolcü Rekabet Uzun Dönem
Monopolcü Rekabet Uzun Dönem

Monopocü rekabet piyasasında uzun dönem her firma normal kar elde eder. bunun nedeni piyasada firmalar uzun dönemde etkin bir üretim gerçekleştirmedikçe ve kaynak israfına sebep olmaktadır.

Oligopol Piyasası

Varsayımları;

  • Az sayıda satıcı, çok sayıda alıcı vardır.
  • Piyasaya giriş önünde engeller vardır.
  • Üretilen mallar homojen ya da farklılaştırılmış olabilir.
  • Piyasada firmaların birbirlerine bağımlılığı çok yüksektir.
  • Piyasada eksik bilgi söz konusudur.

Oligopol Türleri

  1. Anlaşmasız Oligopol Modelleri
  2. Anlaşmalı Oligopol Modelleri

Üretilen Mal Cinsinden

  1. Saf Oligopol
  2. Farklılaştırılmış Oligopol

Anlaşmasız Oligopol Modelleri

Cournot Modeli

A. Cournot tarafından geliştirilen model iki firmanın yer aldığı piyasada (düopol) üretim ve fiyatlama kararlarının nasıl alındığı analiz edilir. Modelde monopolden düopole dönen bir piyasa analiz edilir.

Modelin Varsayımları;

  • Piyasada homojen mal üreten iki firma vardır.
  • firmalar “0” maliyetle üretim yapmaktadır.
  • firmaların amacı kar maksimizasyonudur.
  • Her firma kar maksimizasyon düzeyini belirlerken diğer firmanın üretim düzeyinini değiştirmeyeceğini varsayar.
  • Firmalar üretim rekabeti yapmaktadır.
  • her firma ürettiği mala olan talebi tam olarak bilmektedir.
  • Her firma toplam piyasa talebinin belli bir kısmını karşılayacak üretim kapasitesine sahiptir.
Cournot Grafik
Cournot Grafik

Amaçları kar max. olan firmaların karşılıklı verdikleri üretim tepkileri sonucu tepki fonksiyonları kesiştiği üretim tepkileri sonucu tepki fonksiyonlarının kesiştiği E noktasında model dengesi gerçekleşir.

Model Dengesinde;

  • İki firma tam rekabet üretimini 1/3’ü kadar üretim gerçekleştirir.
  • Her firma tam rekabet üretiminin 1/3’ü kadar üretim gerçekleştirir.
  • Model dengesinde fiyat monopol fiyatının 2/3 kadardır.
  • Piyasada firma sayısının 2’den fazla olduğu durumunda firmaların tam rekabet üretiminin ne kadarlık kısmını üreteceği “n/n+1” şeklinde bulunur. n: firma sayısı
  • Piyasada firma sayısının 2’den fazla olduğu durumda her firmanın tam rekabet üretiminin ne kadarlık kısmını üreteceğini “1/n+1” şeklinde hesaplanır.

Bertrand Model

J. Bertrand tarafından geliştirilen model Cournot modeli üzerine inşa edilmiştir. Cournot modeli varsayımlarından farkları;

  • Her firma kar max. üretim düzeyini belirlerken diğer firmanın fiyat düzeyini değiştirmeyeceğini varsayar.
  • Modelde firmalar fiyat rekabeti yapmaktadır.
  • Her firma piyasa talebinin tamamını karşılayacak üretim kapasitesine sahiptir.

Modelde firmaların fiyat rekabeti P=MC koşulu sağlanana kadar devam eder model dengesinde;

  • Üretim ve fiyat düzeyi tam rekabet üretime ve fiyat düzeyine eşittir.
  • Firmalar talep eğrisinin miktar eksenini kestiği noktada dengelenir.
  • Modelde fiyat Cournot denge fiyatından daha düşüktür.

Edgeworth Modeli

Cournot modeli üzerine inşa edilmiştir. Farkları;

  • Her firma kar max üretim düzeyini belirlerken diğer firmaların fiyat düzeyini değiştirmeyeceğini varsayar
  • Firmalar fiyat rekabeti yapmaktadır.
  • Her firma piyasa talebinin belirli bir miktarını karşılayacak üretim kapasitesine sahiptir.

Modelde firmaların karşılıklı fiyat rekabeti sonucu istikrarlı bir denge söz konusu değildir. Firmaların karşılıklı tepkileri sonucu üretim ve fiyat düzeyi sürekli dalgalanmaktadır.

Chamberlin Modeli

Cournot, Bertrand ve Edgeworth modellerinde benimsenen her firmanın kar max. üretim düzeyini belirleken diğer firmanın üretim düzeyini ya da fiyat düzeyini değiştirmeyeceğini varsaymak safça bir davranıştır. Chamberlin’e göre firmalar karşılıklı bağın farkındadır ve ona göre hareket ederler.

Modelde Cournot modeli varsayımları geçerlidir. Aynı zamanda “paylaşılmış monopol” de denmektedir. Başlangıçta monopol firma piyasada tek başınayken ikinci firmanın piyasaya gelmesiyle her iki firmada fiyat ve üretim rekabetinden kaçınarak monopol üretimini paylaşıp monopol fiyatından mal satarlar.

Stackelberg Modeli

Cournot modeli üzerine inşa edilmiştir. Farkları;

  • Modelde bir lider bir de takipçi ya da uydu firma vardır.
  • Lider firma üretim kararını ilk veren ve karşılıklı bağımlılığın farkında olan firma iken üretim ve fiyat yönünden tepki vermesi durumunda karlılığının azalacağını bilir
  • Takipçi firma kar max. üretim düzeyini belirlerken lider firmanın üretim düzeyini değiştirmeyeceğini varsayar.

Başlangıçta lider firma tam rekabet üretiminin yarısı kadar üretim gerçekleştirip dengede iken takipçi firma piyasaya girdiğinde tam rekabet üretiminin 1/4’ü kadar üretim gerçekleştirir. Karşılıklı bağın farkında olan lider firma üretim düzeyini değiştirmeden malın fiyatını düşürür. Model dengesinde;

  • İki firma tam rekabet üretiminin 3/4’ü kadar üretim gerçekleştirir.
  • Model dengesinde fiyat Cournot fiyatından daha düşüktür.

Sweezy Modeli

Dirsekli Talep- Sweezy Modeli
Dirsekli Talep- Sweezy Modeli

Firmaların fiyat değişimine verdikleri asimetrik tepki gereği modelde denge fiyat talep eğrisinin dirsek yaptığı noktada belirlenir.

Modelde talep eğrisinin dirsekli olması sebebiyle MR Eğrisi sürekli değildir. Firmaların kar maksimizasyonu üretim düzeyinde MR sürekli olmadığı aralıkta MC’de meydana gelecek değişmeler üretim miktarını ve fiyat düzeyini etkilemez.

 

 

Anlaşmalı Oligopol Modelleri

  1. Kartel: Oligopolcü firmaların aralarında açık bir şekilde anlaşarak tek bir firma varmış gibi harket edip monopol üretimi yapıp monopol fiyatından mal sattıkları oluşumdur. Kartel oluşumu ortak karın maksimize edilmesine yönelik oalbilceği gibi piyasanın paylaşılmasına yönelikte olabilir.
  2. Fiyat Liderliği: Oligopol firmalardan birinin kar maksimizasyonu üretim düzeyi dolayısıyla malının satış fiyatını belirledikten sonra diğer firmaları bu fiyatı kabüllenmeleri ile oluşan anlaşma modelidir.
    • Maliyet Avantajlı Fiyat Liderliği: Daha düşük maliyetle üretim yapan firmanın fiyatı belirlediği ve diğer firmaların da bu fiyatı kabüllendiği liderlik türüdür.
    • Hakim Firma Fiyat Liderliği: Piyasada daha büyük üretim hacmine sahip olan firmanın fiyatı belirlediği ve diğer firmalarında bu fiyatı kabullendiği liderlik türüdür.
    • Barometrik Fiyat Liderliği: Piyasa koşullarını ve bu koşullardaki değişmeyi en iyi analiz eden firmanın fiyatı belirlediği diğer firmalarında bu fiyatı kabullendiği liderlik türüdür.

5 comments

  1. Rica etsem bu soruyu cevaplayabilirmisiniz
    Tam rekabet piyasasında calisan bir firmanin ürettiği mallarin birim satis fiyati 50 tldir.üretim ortalama değişken maliyeti 10 tl.toplam sabit maliyeti 1200tldir.Bu firmanın 750 üretim düzeyinde edecegi kar nedir?

  2. Tam rekabette kısa dönem firma dengesinde başabaş noktası grafikte nerede acaba?

  3. Tam rekabette kısa dönem firma dengesi grafikte nerde acaba

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir