Tarım Ekonomisine Ait Prensipler

Tarım Ekonomisi ve İşletmecilik ders notlarına 4.bölüm olan tarım ekonomisine ait prensipleri inceleyerek devam edeceğiz. Bir önceki anlatılan konuların linkleri yazının sonunda bulabilirsiniz.

  1. Ekonomik Prensipler
  2. Mutlak kar – Nispi Kar Prensibi
  3. Eşit Marjinal Hasıla Prensibi
  4. Faydadan Kayıp Prensibi
  5. İkame Prensibi

1.Ekonomik Prensipler

  1. Belirli bir amacı en az masrafla sağlamak
  2. Belirli bir masrafla en yüksek faydayı sağlamak (en yaygın olarak bu yöntem kullanılır.) Belirli bir masrafla en yüksek faydayı sağlayabilmek için;
  • Yapılan faaliyeti iyi organize etmek gerekir.
  • Kullanılan üretim yöntemlerini iyileştirmek gerekir.
  • Bu yöntemlerin gerektirdiği girdileri doğru seçmek gerek

2.Mutlak Kar ve Nispi Kar Prensibi

Kar: Gayrisafi üretim değerinden, üretim masraflarının çıkarılmasıyla geriye kalan değeri ifade eder.

Mutlak kar: Sadece hasıla ve masraf arasındaki marjı belirten değerdir.

Mutlak kar = Gayrisafi üretim değeri – Üretim masrafları

Mutlak kar= GSÜD – ÜM

Nispi Kar =  Gayrisafi Üretim Değeri / Üretim Masrafları

Nispi Kar= GSÜD / ÜM

Buğday
Konya
Fasulye
Konya
Buğday
Ankara
Fasulye
Ankara
Gayri safi Üretim Değeri (TL/da)4851025425935
Üretim Masrafları (TL/da)305685295690
Mutlak Kar (TL)18030130245
Nispi Kar (1 TL Ürün Başına GSÜD)1,591,491,441,35

Yatırım yapacak kişi için nispi kar daha iyi bir ölçüttür. Ankara’da da Konya’da da buğday yetiştirmek daha karlıdır çünkü nispi kar oranı daha yüksektir. Konya ‘da 1 TL’ye 1,59 Ankara’da ise 1 TL’ye 1,44 TL verdiği için nispi karı yüksek olan buğday tercih edilir.

3.Eşit Marjinal Hasıla Prensibi

Tarım işletmelerinin kaynağı kısıtlıdır. Hedef ise bu kısıtlı kaynakları karı en yüksek olacak şekilde kullanmaktır. ( Yani belirli bir girdi ile karı maksimize etmek amaçlanır.)

Örneğin, 100.000 TL sermaye sahibi bir tarım işletmesi hayvancılık yapacaktır.

Yatırılan Sermayeİlave edilen her 25.000 TL masrafın artırdığı hasıla (marjinal hasıla)
SığırcılıkKoyunculukTavukçuluk
25.000 TL35.000 TL  ❷32.500 TL ❸37.500 TL❶
50.000 TL27.000 TL32.500 TL❹31.250 TL
75.000 TL26.500 TL30.000 TL27.250 TL
100.000 TL’nin toplam Gayrisafi Hasılası (TL)115.000 TL125.000 TL123.250 TL
Yatırılan sermayenin her  1 TL’sine düşen ortalama hasıla (TL)1,15 TL1,25 TL1,23 TL

37.500 + 35.000 + 32.500 + 32.500 = 137.500 TL → 1,375 TL kar elde edilir.

Sermayeyi dörde böldüğümüz için tablodaki en büyük dört değeri aldık.

100.000 TL;

%25 sığır,

%25 koyun,

%25 koyun,

%25 tavuk olarak pay edilir.

Azalan verim kanunu: Diğer şartlar değiştirilmeden üretim faktörlerinden biri sabit tutulup, diğerlerinden biri artırıldığında toplam ürün miktarında önce giderek artan, sonra giderek azalan oranda bir artış ve bir noktadan sonra mutlak azalış görülmesidir.

Aynı teknik şartlar altında, belirli bir üretim biriminde kullanılan girdi miktarı artıkça üretim sürekli artmaz. Önce nispi azalma (artış hızının azalması) sonra da mutlak azalma olur.

Azalan verim kanununun;

  • Fiziki yönü
  • Ekonomik yönü vardır

Üretimde 2 çeşit üretim faktörü ;

  • Belirli (sabit ) faktörler
  • Değişen faktörler vardır.

Tabi optimum noktası: Toplam ürünün maksimum olduğu noktadır.

Ekonomik (iktisadi) optimum noktası: Marjinal gelirle marjinal masrafın eşit olduğu ya da marjinal gelirin büyük olması şartıyla birbirlerine en yakın olduğu noktadır.

Verilen Gübre(kg/da) (X)Toplam Ürün(kg/da) (Y)Ortalama Ürün(kg/da) (Y/X)Marjinal Ürün(kg/da) (∆Y)Marjinal Gübre(kg/da) (∆X)Marjinal Masraf
(TL)
Marjinal Gelir
(TL)

Kar
(TL)
0155,6——-——–—————-—– 
5164,5932,928,99511,2529,97 
10172,2917,237,70511,2523,10 
15178,6911,916,40511,2519,20 
20183,809,195,11511,2515,33 
25187,627,503,82511,2511,46 ** 
30190,146,342,52511,257,56 
35191,36 ***5,441,22511,253,66 
40191,294,78-0,07511,25-0,21 
 Kullanılan girdi karşılığı elde edilen ürünToplam ürünü elde etmek için kullanılan girdinin birimi başına düşen gübre miktarıGirdi miktarının 1 doz (5 kg) artırılması karşısında toplam üründe görülen değişimVerilen gübre miktarındaki değişim   

Tablonun ilk dört kısmında; Azalan Verimler Kanunu’nun fiziki yönü (verilen gübre artıkça toplam ürün, ortalama ürün,marjinal ürün ve marjinal gübredeki değişimleri) son üç kısmında ise Azalan Verimler Kanunu’nun ekonomik yönü (majinal masraf, marjinal gelir ve kar) hakkında bilgiler görülmektedir.

Gübre:225 kuruş/kg ve Buğday:300 kuruş/kg

***tabi optimum noktası

** iktisadi optimum noktası

  • Kar = (Toplam ürün X ürün fiyatı) + (verilen gübre X gübre fiyatı)
  • Marjinal Masraf =Marjinal Gelir X Gübre Fiyatı
  • Marjinal Gelir = Marjinal Ürün X Ürün Fiyatı

Marjinal Masraf = Marjinal Gelir durumu olmadığı için;

Marjinal Gelir > Marjinal Masraf olmak koşuluyla birbirine en yakın oldukları girdi kullanım seviyesine bakılır.

Verimlilik Analizi
Azalan Verimler Kanunu

Azalan Verimler Kanunu’nda;

Toplam Ürün (TPP) – Marjinal Ürün(MPP) – Ortalama Ürün (APP) İlişkisi

  • Marjinal ürün (MPP) > Ortalama ürün (APP) ise ortalama ürün artmaya devam eder.
  • Marjinal ürün (MPP) = Ortalama ürün (APP) ise ortalama ürün en yüksek olur. B noktası
  • Marjinal ürün (MPP) < Ortalama ürün (APP) ise ortalama ürün azalmaya başlar.
  • Marjinal ürün (MPP) = 0 ise toplam ürün en yüksek olur.  C noktası

1.safhada üretime devam edilmelidir.

2.safha rasyonel üretim safhasıdır ve karını maksimize etmek isteyen çiftçi bu safhada çalışmalıdır.

3.safhada üretim yapılmamalıdır.

Üretim elastikiyeti; girdideki % değişim karşısında çıktıdaki % değişmeyi ifade eder.

Üretim elastikiyeti = Marjinal Ürün / Ortalama Ürün

1.safhada üretim elastikiyeti  > 1,

2.safhada 0 < üretim elastikiyeti < 1,

3.safhada üretim elastikiyeti < 0 şeklindedir.

Örnek:

Buğday           (y2) vazgeçilen 28 kuruş /daAyçiçeği            (y1) ilave edilen 50 kuruş/da
Üretim miktarı (kg)Marjinal ürünMarjinal gelir(TL )Üretim miktarı(kg)Marjinal ürünMarjinal gelir(TL)Toplam gelir
40003001270
3000-100028010007003501340
2200-80022414504502251341
1600-60016817503001501333
1200-40011219502001001311
1000-20050200050251280

4.Faydadan Kayıp Prensibi

Üretim faktörleri kıttır, alternatifler ise çoktur. Bu noktadan hareketle kıt faktörlerden bir alternatif tahsis etmek bir diğer alternatiften vazgeçmek gerekecektir.

Örn: 1 da arazi mevcut, bu arazide fasulye, şekerpancarı üretiminde vazgeçilip buğday yetiştiriliyor.

Örnek:

Buğday700   TL / da
Şekerpancarı1300 TL / da
Fasulye900  TL /da
Ayçiçeği875 TL /da

Şekerpancarını seçersek fasulyeden vazgeçmiş oluruz. Dolayısıyla vazgeçilen faaliyetin gelir kaynağı tahsis ettiğimiz ürüne masraf olarak eklenir.

Brüt Kar = Gayrisafi üretim değeri – Değişen Masraflar

OPTİMAL ORGANİZASYON NOKTASI

Üretim faktörlerinden birinden diğerine aktarınca toplam gelirde bir artış yoksa en yüksek geliri sağlayacak noktaya işletme yaklaşmış demektir.

5.İkame Prensibi

İkame sözlük anlamı olarak başkasının yerine geçebilmektir.

İkame prensibi aşağıdaki gibi ikiye ayrılmaktadır.

  1. Girdinin ikamesi
  2. Üretim Faaliyetlerinin ikamesi

1.Girdinin ikamesi

Üretim girdileri veya teknikleri birbiri yerine ikame edilebilir. Örneğin besi sığırcılığında 10 kg ağırlık sağlanabilmesi için 2 çeşit yemin bir arada kullanılması veya yemlerin birbiri yerine kullanılması gerekir.

Hangi girdi bileşimini seçelim ki;

  • Girdi maliyeti minimum
  • Faaliyet karı ise maksimum olsun.

Bunları bulabilmek için ikame oranı ve fiyat oranı incelenir.

İkame Oranı-Fiyat Oranı

Girdilerin ikamesi 2 şekilde karşımıza çıkmaktadır

A) Sabit oranlarda ikame

B) Değişen oranlarda ikame

A)Sabit Oranlarda İkame

100 birimlik üretim için iki girdinin değişik bileşimleriİkame OranıMaliyet
B: 3TL/kg
A: 1 Tl/kg
Maliyet
B: 2 TL/kg
A: 1,5 TL/kg
Bileşim noA Girdisi(kg)  B Girdisi (kg)   
112012**18
210121317
38221416
46321515
54421614
62521713
70621812**
Vazgeçilenİlave EdilenHepsinde aynı oran olduğu için girdiler arasında sabit oran vardır.Maliyeti en düşük olan ** bileşimlerdir.
Değişen oranlı ikame tablosu

İkame oranı = (12-10)  / (1-0)= 2

Fiyat oranı= 3/1 =3  ve Fiyat oranı= 2/1,5 =1,33

  • Eğer ikame oranı fiyat oranından küçük ise ilave edilen girdi artırılmaz.
  • İkame oranı fiyat oranından büyük ise ilave edilen faktörü artırmaya devam edebiliriz.
  • İkame oranı ile fiyat oranı birbirine eşit ise tüm girdi bileşiminde maliyet aynı olur.

B) Değişen oranlarda girdilerin ikamesi

Tabloda Hindi besisinde 6 kilo artışı sağlamak için kullanılması gereken mısır unu ve soya unu miktarları veriliyor. Hangi bileşimi uygulayarak ki en düşük maliyet ile 6 kg artış sağlanır ?

Bileşim no Mısır unu (kg)  Soya unu (kg) İkame oranı Maliyet: Mısır unu: 3 TL/kg- Soya unu: 4,5 TL/kg
133,51,4106,80
226,42,28,989,30
322,72,95,381,15
420,33,73,077,55
518,64,42,475,60
617,25,21,875,00
716,15,91,674,85
815,16,71,275,45
914,37,51,076,65
1013,58,40,978,30
 Vazgeçilenİlave edilenDeğişen oranda ikame 

İkame oranı= (33,5 -26,4) / (2,2 – 1,4)= 7,1/ 0,8 =8,9

Fiyat oranı =4,5 / 3= 1,5

Maliyet hesabı= (33,5x 3) +( 1,4 x 4,5) =106,80

İkame oranı > Fiyat oranı olacak şekilde 7 nolu bileşimi seçeriz. Böylece en düşük maliyetle hindilerde 6 kg artış saplanmış olur.

2.Teşebbüslerin ikamesi (üretim faaliyetlerinin ikamesi)

Teşebbüslerin ikamesinde amaç;

Sınırlı üretim faktörünü iki teşebbüse en yüksek karı elde edecek şekilde tahsis etmektir.

Tarım işletmelerinde Teşebbüsler arasındaki ilişkiler;

  1. Birbirine bağlı teşebbüsler
  2. Yardımcı teşebbüsler
  3. Tamamlayıcı teşebbüsler
  4. Birbiriyle yarışan (rakip) teşebbüsler şeklinde sıralanır.
Teşebbüslerin İkamesi
Teşebbüslerin İkamesi

1.Birbirine bağlı teşebbüsler

Bir üretim faaliyetini yaparken sizin hedefiniz olan ana ürünün yanında isteseniz de istemeseniz de yan ürün elde ediyorsanız bunlar birbirine bağlı teşebbüslerdir. Koyun yetiştirilirken koyundan yapağı elde edilmesi, buğday yetiştirilirken buğdaydan saman elde edilmesini örnek olarak verebiliriz.

2.Yardımcı teşebbüsler

Kaynakların daha iyi kullanılmasını sağlayan ve birbirleri üzerinde olumlu veya olumsuz etki yaratmayan teşebbüslerdir.

Doğrudan etkilemezler, mesela bir tarım işletmesinin işgücü artar. Belli bir miktar tavuk yetiştiriciliği, hayvancılık yapmaya başlar ve diğer faktörleri mesela buğdayı azaltmazsınız işte bu tip ilişkilere yardımdı teşebbüs denilmektedir.

Marjinal gelir> Marjinal masraf ise atıl kalan kapasiteyi değerlendirmek için bu yöntemin uygulanması uygundur.

Marjinal gelir < Marjinal masraf ise bu yöntemi uygulamak uygun değildir.

3.Tamamlayıcı teşebbüsler

Bir üretim faaliyetini geliştirdiniz zaman başka bir üretim faaliyeti ile ilgili olumlu bir etki yaratıyorsa tamamlayıcı teşebbüsün varlığından söz edebiliriz. Örneğin buğday üretiminden önce bakla yetiştirilirse bakla toprağa azot bıraktığı için verimlilik artışı sağlanması tamamlayıcı teşebbüse örnek verilebilir.

4.Birbiriyle yarışan (rakip) teşebbüsler

Birinin miktarını artırabilmek için diğerini azaltmak gerekiyorsa yarışan teşebbüs ilişkisi vardır. Buğdayı fazla ekmek için arpa ekimini azaltmak örnek olarak verilebilir.

Tarım Ekonomisi ve İşletmecilik ders notlarının;

Birinci yazısı olan temel kavramlar için tıklayınız

İkinci yazımız Tarımsal Faaliyetlerin Özellikleri için tıklayınız

Üçüncü yazımız için tıklayınız.

Bir sonraki konumuz için tıklayınız

About Seda Bozdağ

Ankara Üniversitesi-Tarım Ekonomisi ve Anadolu Üniversitesi-Kamu Yönetimi

Check Also

Kooperatifçilik ve Kooperatifçilik İlkeleri

Tarım ekonomisi alanında yazılarımıza tarımda örgütlenme ve kooperatifçilik ders notuyla devam ediyoruz.İlk yazımızda tarım sektöründe örgüt …

Bir yorum

  1. merhaba teşekkürler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir